คณะเศรษฐศาสตร์ ธรรมศาสตร์
01 · ที่มาและวัตถุประสงค์
โครงสร้างภาษีบุหรี่ไทย
จากระบบ 2 อัตรา สู่ ภาษีอัตราเดียว
จากระบบ 2 อัตรา สู่ ภาษีอัตราเดียว
อัตรา 25% / 42% ตามราคาขายปลีก (ใช้ตั้งแต่ปี 2560) → ปฏิรูปสู่ระบบอัตราเดียว ตามข้อแนะนำ WHO FCTC
“ ภาษีที่เป็นธรรม · สังคมที่เข้มแข็ง · เศรษฐกิจที่ยั่งยืน ”
02 · ปัญหาเชิงโครงสร้างของระบบปัจจุบัน
ปัญหาของโครงสร้างภาษีแบบสองอัตรา
ช่องว่างราคานำไปสู่บุหรี่เถื่อน · รัฐสูญรายได้ · บิดเบือนการแข่งขัน
03 · ภาพรวมผลการศึกษา
ผลประมาณการจากแบบจำลองพลวัตระบบ
แบบจำลองปรับเทียบข้อมูลจริงปี 2554–2567 · พยากรณ์ฉากทัศน์นโยบายถึงปี 2588
หมายเหตุ: ข้อมูลจากงานวิจัย (แบบจำลองฉบับ 30 ส.ค. 2569) | สถานการณ์ทั้งหมดเท่ากันก่อนปี 2569 (ข้อมูลในอดีต) | S3 = 25% + escalator + มาตรการปราบปรามบุหรี่เถื่อน 0.5%/ปี
04 · ข้อพิจารณาสำคัญเชิงนโยบาย
“ขึ้นภาษีสูงๆ” ไม่ใช่คำตอบที่ง่ายเหมือนคิด
ทุกการเปลี่ยนแปลงนโยบายมีผลข้างเคียงที่ต้องพิจารณา นี่คือเหตุผลที่ต้องใช้แบบจำลองระบบพลวัตฉายภาพ 20 ปี
- ยอด อยู่ที่ราว 45% แต่การจัดเก็บใกล้จุดสูงสุดทำให้บุหรี่ผิดกฎหมายขยายตัวถึง 175–303 ล้านซอง — ข้อจำกัดมาถึงก่อนจุดสูงสุดของรายได้เสมอ
- ช่องว่างราคากว้างขึ้น → เพิ่มขึ้น + เกิด down-trading
- อัตราเดียว 25% + escalator (มี headroom ใต้เพดาน 28%) + ปราบปราม 0.5%/ปี
- รายได้ระยะยาวแซงฐาน (+517 ลบ.) · บุหรี่ผิดกฎหมายลดลง · ผู้สูบลดราว 271,000 คน
ข้อสังเกตจากแบบจำลอง 20 ปี
- ✓จุดสูงสุด Laffer ~45% — เพดานที่แท้จริงคือตลาดบุหรี่ผิดกฎหมาย
- ✓25% = จุดเริ่มต้น มี headroom ถึงเพดาน 28%
- ✓การปราบปรามคือปัจจัยที่ลดบุหรี่ผิดกฎหมายอย่างแท้จริง (−6% ถึง −16%)
- ✓ไม่ควรผลักดันให้บุหรี่ผิดกฎหมายเกิน 28%
05 · บทเรียนจากต่างประเทศ
บทเรียนจากประเทศที่ปฏิรูปภาษีบุหรี่มาก่อน
หลายประเทศได้ปฏิรูปภาษีบุหรี่มาก่อนประเทศไทย ผลการศึกษาชี้ไปในทิศทางเดียวกันว่า การกำหนดอัตราเดียวที่เหมาะสมสามารถลดจำนวนผู้สูบได้อย่างมีนัยสำคัญ โดยไม่ส่งผลกระทบรุนแรงต่อรายได้ของรัฐ
รวมระบบหลายอัตราเป็นอัตราเดียว พร้อมปราบปรามบุหรี่เถื่อนพร้อมกัน รายได้เพิ่มจาก 32,200 เป็น 110,000 ล้านเปโซ (+241%) ใน 6 ปี
ผสานราคาสูงกับ plain packaging พร้อมกัน ให้ผลลดการสูบดีกว่ามาตรการเดี่ยว
ขึ้นภาษีทีละน้อยแต่สม่ำเสมอทุกปีให้ผลสะสมมากกว่าขึ้นครั้งเดียวสูง และคาดเดาได้สำหรับตลาด
ตั้งเป้าหมายระยะยาวที่ชัดเจน (Smokefree 2025) ช่วยให้นโยบายมีทิศทาง และผูกมัดรัฐบาลทุกชุด
06 · ระเบียบวิธีวิจัย
แบบจำลองพลวัตระบบ · System Dynamics
จำลองปฏิสัมพันธ์ 6 ภาคส่วน ของระบบภาษีบุหรี่ตลอด 20 ปี
ภาษีบุหรี่SD MODEL
6 ภาคส่วนเชื่อมกันเป็นระบบ
stock–flow + feedback loop จำลองพลวัตของราคา · อุปสงค์ · ภาษี · สุขภาพ — วางเมาส์ที่แต่ละวงเพื่อดูรายละเอียด
07 · ผลการวิเคราะห์ 4 สถานการณ์
4 สถานการณ์ ที่แบบจำลองวิเคราะห์
แต่ละนโยบายส่งผลต่อรายได้ภาษี · บุหรี่เถื่อน · บุหรี่ถูกกฎหมาย · ส่วนต่างตลาด อย่างไรในปี 2588
ค่าคาดการณ์ปี 2588 · รายได้ภาษี = หมื่นล้านบาท/ปี · บุหรี่เถื่อน & ส่วนต่างตลาด = ล้านซอง/ปี
คงระบบสองอัตราไว้เหมือนเดิม ใช้เป็นเส้นฐานเปรียบเทียบ ปัญหาเชิงโครงสร้างยังคงอยู่โดยไม่มีการแก้ไข
ยกเลิกระบบสองชั้น → อัตราเดียว 25% ทุกประเภท + ภาษีตามปริมาณ 0.05 บ./มวน ทุก 2 ปี · รายได้ช่วงเปลี่ยนผ่านลดลง แต่ปี 2588 แซงฐาน เถื่อนเพิ่มเล็กน้อย
ทดสอบ 26% เพื่อรายได้สูงขึ้นอีกขั้น + ภาษีตามปริมาณ · รายได้ปี 2588 สูงกว่า 25% แต่เถื่อนสูงกว่าเล็กน้อย
อัตราเดียว 25% + escalator + ปราบปรามอย่างเป็นระบบ → เถื่อนต่ำสุด รายได้ปี 2588 แซงฐาน +517 ลบ. · สมดุลดีที่สุด: รายได้ยั่งยืน คุมตลาดเถื่อน ลดช่องว่าง
ทำไมรายได้ช่วงแรกจึงลดลง?
เพราะรวมเป็นอัตราเดียว 25% บุหรี่ราคาสูงที่เคยเก็บ 42% เสียภาษีน้อยลงในช่วงเปลี่ยนผ่าน (ปี 2578 ต่ำกว่าฐานราว 8%) แต่ escalator + ปราบปรามทำให้รายได้ไต่กลับแซงฐานในปี 2588 (+517 ลบ.) บนฐานภาษีที่เป็นธรรมและเสถียรกว่า
08 · กรอบทฤษฎีเศรษฐศาสตร์รองรับ
เหตุใดอัตรา 25–28% จึงเหมาะสมในเชิงทฤษฎี
ข้อค้นพบจากแบบจำลองสอดคล้องกับหลักเศรษฐศาสตร์สองแนวคิด ได้แก่ เส้นโค้งลาฟเฟอร์ (Laffer Curve) และความยืดหยุ่นข้ามราคา (Cross-Price Elasticity)
จุดสูงสุดของเส้นโค้งลาฟเฟอร์อยู่ที่ราว ~45% — แต่การปรับอัตราเข้าใกล้จุดสูงสุดทำให้ตลาดผิดกฎหมายขยายตัวอย่างรวดเร็ว (175 ล้านซอง ณ อัตรา 45%) ข้อจำกัดจึงมาถึงก่อนจุดสูงสุดเสมอ
มาตรการปราบปราม เพิ่มรายได้เล็กน้อยแต่ลดบุหรี่ผิดกฎหมายอย่างมีนัยสำคัญ (0.5%/ปี: −6% · 1%/ปี: −16%) — เป็นปัจจัยที่จำแนกผลลัพธ์อย่างแท้จริง
การจัดเก็บที่จุดสูงสุด ~45% มี“ต้นทุนแฝง” คือตลาดผิดกฎหมาย 175–303 ล้านซอง เมื่อการรั่วไหลของฐานภาษีแตะเพดาน 35% — เพดานที่แท้จริงคือตลาดบุหรี่ผิดกฎหมาย มิใช่จุดสูงสุดของรายได้
สามารถกำหนด Roadmap การปรับอัตราภาษีเพิ่มในอนาคตได้ หากกลไกการปราบปรามมีความเข้มแข็ง โดยไม่ควรเกินเพดานปฏิบัติ 28%
09 · การประเมินทางเลือกเชิงเปรียบเทียบ
เปรียบเทียบ 10 ทางเลือกเชิงโครงสร้างภาษี
ประเมินแต่ละทางเลือกใน 5 มิติ: รายได้ภาษี · สุขภาพ · บุหรี่เถื่อน · โครงสร้างตลาด · มาตรฐานสากล (WHO FCTC)
10 · ข้อเสนอเชิงนโยบาย
นโยบายที่เหมาะสมสำหรับประเทศไทยในปัจจุบัน
11 · ตอบข้อสงสัยสำคัญ
เหตุใด อัตราเดียว 25% + ปราบปราม จึงเหมาะกับการเริ่มต้น ในกรณีที่ไทยยังคงมีตลาดผิดกฎหมาย (ตลาดเถื่อน) อยู่
👆 คลิกเลือกคำถามเพื่อดูคำตอบ
ถ้าบุหรี่เถื่อนไม่ลดตลอด 20 ปี การคงอัตราไว้ที่ 25% ได้ประโยชน์อะไร?
การคงอัตราภาษีในระดับต่ำช่วยป้องกันมิให้ตลาดบุหรี่ผิดกฎหมายขยายตัว เพราะอัตราที่สูงขึ้นทำให้บุหรี่ราคาประหยัดแพงขึ้น ผู้บริโภคจึงเปลี่ยนไปซื้อบุหรี่ผิดกฎหมาย และเมื่อใช้ควบคู่กับมาตรการปราบปรามในสถานการณ์ที่ 3 ปริมาณบุหรี่ผิดกฎหมายลดลงจริงจาก 66.7 เหลือ 62.6 ล้านซองต่อปี (และเหลือ 56.2 หากปราบปรามเข้ม 1%/ปี) เครื่องมือที่ลดบุหรี่ผิดกฎหมายได้จึงเป็นการปราบปราม มิใช่การขึ้นอัตราภาษี
ในเมื่อรายได้ภาษีจะลดลง เหตุใดจึงไม่ปรับเป็น 27–28%?
แบบจำลองพบว่า 27–28% + ปราบปราม ให้รายได้สูงกว่าจริง (ปี 2588: 37,947–38,775 เทียบ 36,351 ลบ.) แต่ 28% คือ “เพดานปฏิบัติ” พอดี — ไม่มี margin ในวันที่บุหรี่เถื่อนครองตลาดถึง 28% อยู่แล้ว และราคากระชากแรงกว่า (85.4 เทียบ 82.6 บ./ซอง) ข้อเสนอ 25% คือจุดตั้งหลักที่ไม่ขึ้นภาษีชั้นล่าง (ตลาดกว่า 95% ขายต่ำกว่า 72 บาท) แล้วใช้ Roadmap 25→27/28% ขึ้นขั้นบันไดเมื่อระบบปราบปรามพร้อม — ถึงปลายทางเดียวกันอย่างปลอดภัยกว่า
การดึงอุปทานจากตลาดเถื่อนกลับสู่ตลาดถูกกฎหมาย มีประโยชน์อะไร?
มีประโยชน์มาก เพราะบุหรี่ผิดกฎหมายไม่เสียภาษี เมื่อการปราบปรามดึงการบริโภคกลับสู่ตลาดถูกกฎหมาย (สถานการณ์ที่ 3 มีบุหรี่ถูกกฎหมายสูงสุด 171.0 ล้านซองต่อปี) รัฐจึงจัดเก็บภาษีได้เพิ่มขึ้น ทำให้รายได้ของสถานการณ์ที่ 3 (36,351 ลบ.) สูงกว่าอัตรา 25% เพียงอย่างเดียว (36,262 ลบ.) ทั้งที่อัตราเท่ากัน อีกทั้งยังช่วยควบคุมคุณภาพ ป้องกันการเข้าถึงของเยาวชน และลดขนาดตลาดมืด
รายได้ช่วงเปลี่ยนผ่านต่ำกว่าฐาน แล้วคุ้มอย่างไรในระยะยาว?
รายได้ที่ต่ำกว่าเป็นเพียงช่วงเปลี่ยนผ่าน — บุหรี่ที่เคยเก็บ 42% เสียภาษีลดลง ทำให้ราวปี 2578 ข้อเสนอหลักต่ำกว่าฐานประมาณ 8% แต่ escalator + ปราบปรามทำให้รายได้ไต่กลับแซงฐานในปี 2588 (36,351 เทียบ 35,834 ลบ. หรือ +517 ลบ.) พร้อมบุหรี่เถื่อนต่ำกว่า (62.6 เทียบ 66.7 ล้านซอง) โครงสร้างเป็นธรรมขึ้น และผ่านเกณฑ์ WHO FCTC ครบทุกข้อ ขณะที่ช่องว่างสองอัตราปัจจุบันหนุนตลาดเถื่อนถึง 28% ของตลาด รัฐสูญรายได้ราว 40,000 ลบ./ปี
รายได้ภาษีที่ลดลง อธิบายด้วยอะไร — ไม่ได้เกิดจากการปฏิรูปใช่หรือไม่?
สาเหตุหลักคือจำนวนผู้สูบที่ลดลงตามธรรมชาติ มิใช่การปฏิรูป โดยผู้สูบลดลงจาก 9.9 เหลือ 7.8 ล้านคน (−21%) และการบริโภคลดจาก 1,322 เหลือ 1,034 ล้านซองต่อปี (−22%) ในช่วงปี 2568–2588 แนวโน้มนี้ปรากฏในทุกสถานการณ์รวมถึงเส้นฐาน (ซึ่งรายได้ลดจาก 48,248 เหลือ 35,834 ล้านบาทเช่นกัน) การขึ้นภาษีจึงเปลี่ยนทิศทางของประชากรกลุ่มนี้ไม่ได้ บทบาทของภาษีคือการจัดโครงสร้างตลาด
บุหรี่เถื่อนที่ถูกกดลง หายไปไหน?
การปราบปรามลดบุหรี่ผิดกฎหมายลง 6.1 ล้านซองเมื่อเทียบกับไม่ปราบ (68.7 → 62.6 · เข้ม 1%/ปี เหลือ 56.2 หรือ −15.7% จากฐาน) โดยแบ่งเป็น 2 ทาง คือ (1) ส่วนหนึ่งกลับเข้าสู่ตลาดถูกกฎหมาย (บุหรี่ถูกกฎหมายสูงสุด 171.0 ล้านซอง) รัฐจึงจัดเก็บภาษีได้ ทำให้สถานการณ์ที่ 3 (36,351 ลบ.) สูงกว่าอัตรา 25% เพียงอย่างเดียว (36,262 ลบ.) และ (2) อีกส่วนหนึ่งหายไปเพราะผู้สูบลดลงหรือเลิกสูบ ตลาดโดยรวมจึงหดตัว ซึ่งเป็นผลดีต่อสุขภาพ จึงมิได้สูญเปล่า แต่แปลงเป็นรายได้ภาษีและประโยชน์ด้านสุขภาพ
12 · แผนที่นำทางภาษี 20 ปี (2568–2588)
TAX ROADMAP — เริ่มที่ 25% และทยอยปรับขึ้นในระยะยาว
หลังตั้งหลักที่อัตราเดียว 25% สามารถออกแบบเส้นทางขึ้นภาษีแบบขั้นบันได (escalator) ได้ หากปราบปรามเข้มแข็ง โดยไม่ควรเกินเพดานปลอดภัย 28% (เกินกว่านั้นบุหรี่เถื่อนย้อนกลับ)