คณะเศรษฐศาสตร์ ธรรมศาสตร์
01 · ที่มาและวัตถุประสงค์
โครงสร้างภาษีบุหรี่ไทย
จากระบบ 2 อัตรา สู่ ภาษีอัตราเดียว
จากระบบ 2 อัตรา สู่ ภาษีอัตราเดียว
อัตรา 25% / 42% ตามราคาขายปลีก (ใช้ตั้งแต่ปี 2560) → ปฏิรูปสู่ระบบอัตราเดียว ตามข้อแนะนำ WHO FCTC
“ ภาษีที่เป็นธรรม · สังคมที่เข้มแข็ง · เศรษฐกิจที่ยั่งยืน ”
02 · ปัญหาเชิงโครงสร้างของระบบปัจจุบัน
ปัญหาของโครงสร้างภาษีแบบสองอัตรา
ช่องว่างราคานำไปสู่บุหรี่เถื่อน · รัฐสูญรายได้ · บิดเบือนการแข่งขัน
03 · ภาพรวมผลการศึกษา
ผลประมาณการจากแบบจำลองพลวัตระบบ
แบบจำลองปรับเทียบข้อมูลจริงปี 2554–2567 · พยากรณ์ 4 สถานการณ์นโยบายถึงปี 2588
หมายเหตุ: ข้อมูลจากงานวิจัย | สถานการณ์ทั้งหมดเท่ากันก่อนปี 2569 (ข้อมูลในอดีต) | S3 = 25% + มาตรการปราบปรามบุหรี่เถื่อน 0.5%/ปี
04 · ข้อพิจารณาสำคัญเชิงนโยบาย
“ขึ้นภาษีสูงๆ” ไม่ใช่คำตอบที่ง่ายเหมือนคิด
ทุกการเปลี่ยนแปลงนโยบายมีผลข้างเคียงที่ต้องพิจารณา นี่คือเหตุผลที่ต้องใช้แบบจำลองระบบพลวัตฉายภาพ 20 ปี
- เกินยอด — ที่ 42% อยู่เลยยอดแล้ว ยิ่งขึ้นภาษี รายได้รัฐยิ่งลด
- ช่องว่างราคากว้างขึ้น → พุ่ง + เกิด down-trading
- อัตราเดียว 25% (ก่อนยอด Laffer) + ปราบปราม 0.5%/ปี
- รายได้เสถียร · บุหรี่เถื่อนลด · ผู้สูบลดราว 70,000 คน
ข้อสังเกตจากแบบจำลอง 20 ปี
- ✓42% อยู่เลยยอด Laffer แล้ว
- ✓25% = safety margin ก่อนยอด
- ✓ปราบปรามยกทั้งโค้ง Laffer ขึ้น
- ✓ไม่ควรดันจนบุหรี่เถื่อนเกิน 28%
05 · บทเรียนจากต่างประเทศ
บทเรียนจากประเทศที่ปฏิรูปภาษีบุหรี่มาก่อน
หลายประเทศได้ปฏิรูปภาษีบุหรี่มาก่อนประเทศไทย ผลการศึกษาชี้ไปในทิศทางเดียวกันว่า การกำหนดอัตราเดียวที่เหมาะสมสามารถลดจำนวนผู้สูบได้อย่างมีนัยสำคัญ โดยไม่ส่งผลกระทบรุนแรงต่อรายได้ของรัฐ
รวมระบบหลายอัตราเป็นอัตราเดียว พร้อมปราบปรามบุหรี่เถื่อนพร้อมกัน รายได้เพิ่มจาก 32,200 เป็น 110,000 ล้านเปโซ (+241%) ใน 6 ปี
ผสานราคาสูงกับ plain packaging พร้อมกัน ให้ผลลดการสูบดีกว่ามาตรการเดี่ยว
ขึ้นภาษีทีละน้อยแต่สม่ำเสมอทุกปีให้ผลสะสมมากกว่าขึ้นครั้งเดียวสูง และคาดเดาได้สำหรับตลาด
ตั้งเป้าหมายระยะยาวที่ชัดเจน (Smokefree 2025) ช่วยให้นโยบายมีทิศทาง และผูกมัดรัฐบาลทุกชุด
06 · ระเบียบวิธีวิจัย
แบบจำลองพลวัตระบบ · System Dynamics
จำลองปฏิสัมพันธ์ 6 ภาคส่วน ของระบบภาษีบุหรี่ตลอด 20 ปี
ภาษีบุหรี่SD MODEL
6 ภาคส่วนเชื่อมกันเป็นระบบ
stock–flow + feedback loop จำลองพลวัตของราคา · อุปสงค์ · ภาษี · สุขภาพ — วางเมาส์ที่แต่ละวงเพื่อดูรายละเอียด
07 · ผลการวิเคราะห์ 4 สถานการณ์
4 สถานการณ์ ที่แบบจำลองวิเคราะห์
แต่ละนโยบายส่งผลต่อรายได้ภาษี · บุหรี่เถื่อน · บุหรี่ถูกกฎหมาย · ส่วนต่างตลาด อย่างไรในปี 2588
ค่าคาดการณ์ปี 2588 · รายได้ภาษี = หมื่นล้านบาท/ปี · บุหรี่เถื่อน & ส่วนต่างตลาด = ล้านซอง/ปี
คงระบบสองอัตราไว้เหมือนเดิม ใช้เป็นเส้นฐานเปรียบเทียบ ปัญหาเชิงโครงสร้างยังคงอยู่โดยไม่มีการแก้ไข
ยกเลิกระบบสองชั้น → อัตราเดียว 25% ทุกประเภท + ภาษีตามปริมาณ 0.05 บ./มวน ทุก 2 ปี · รายได้ลดชัด เถื่อนใกล้เคียงเดิม
ทดสอบ 26% เพื่อรักษารายได้ใกล้เดิมมากขึ้น + ภาษีตามปริมาณ · ฐานรายได้ดีกว่า 25% แต่เถื่อนเพิ่มขึ้น
อัตราเดียว 25% + ปราบปรามเถื่อนอย่างเป็นระบบ → ลดเถื่อน เพิ่มรายได้หากเทียบกับ 25% · สมดุลดีที่สุด: เสถียรภาพรายได้ระยะยาว คุมตลาดเถื่อน ลดช่องว่าง
ทำไมรายได้ภาษีถึงน้อยกว่า?
เพราะรวมเป็นอัตราเดียว 25% ทำให้บุหรี่ราคาสูงที่เคยเก็บ 42% เสียภาษีน้อยลง จึงเป็นการแลกรายได้ระยะสั้นกับความเป็นธรรมและตลาดเถื่อนที่เล็กลง ส่วนระยะยาวรายได้ลดช้ากว่าและฐานภาษีเสถียรกว่า
08 · กรอบทฤษฎีเศรษฐศาสตร์รองรับ
เหตุใดอัตรา 25% จึงเหมาะสมในเชิงทฤษฎี
ข้อค้นพบจากแบบจำลองสอดคล้องกับหลักเศรษฐศาสตร์สองแนวคิด ได้แก่ เส้นโค้งลาฟเฟอร์ (Laffer Curve) และความยืดหยุ่นข้ามราคา (Cross-Price Elasticity)
อัตราบนปัจจุบัน 42% อยู่เลยยอด Laffer แล้ว ขึ้นภาษีเพิ่มยิ่งทำให้รายได้ลดลง การลดมาเป็น 25% คือการขยับเข้าหายอด
มาตรการปราบปรามบุหรี่เถื่อน ยกทั้งโค้ง Laffer ขึ้น โดยขยายฐานภาษีที่จัดเก็บได้จริง (captured base)
ยอดรายได้อยู่ราว 34% แต่การเก็บที่ยอดมี “ต้นทุนแฝง” คือตลาดเถื่อนใหญ่ที่สุด — 25% ยอมสละรายได้เล็กน้อยเพื่อคุมเถื่อนได้มากกว่า (safety margin ก่อนยอด)
สามารถวาง Roadmap ขึ้นภาษีในอนาคตได้ ถ้าสถาบันปราบปรามเข้มแข็ง แต่ไม่ควรเกินเพดานปลอดภัย 28%
09 · การประเมินทางเลือกเชิงเปรียบเทียบ
เปรียบเทียบ 8 ทางเลือกเชิงโครงสร้างภาษี
ประเมินแต่ละทางเลือกใน 5 มิติ: รายได้ภาษี · สุขภาพ · บุหรี่เถื่อน · โครงสร้างตลาด · มาตรฐานสากล (WHO FCTC)
10 · ข้อเสนอเชิงนโยบาย
นโยบายที่เหมาะสมสำหรับประเทศไทยในปัจจุบัน
11 · ตอบข้อสงสัยสำคัญ
เหตุใด อัตราเดียว 25% + ปราบปราม จึงเหมาะกับการเริ่มต้น ในกรณีที่ไทยยังคงมีตลาดผิดกฎหมาย (ตลาดเถื่อน) อยู่
👆 คลิกเลือกคำถามเพื่อดูคำตอบ
ถ้าบุหรี่เถื่อนไม่ลดตลอด 20 ปี การคงอัตราไว้ที่ 25% ได้ประโยชน์อะไร?
การคงอัตราภาษีในระดับต่ำช่วยป้องกันมิให้ตลาดบุหรี่ผิดกฎหมายขยายตัว เพราะอัตราที่สูงขึ้นทำให้บุหรี่ราคาประหยัดแพงขึ้น ผู้บริโภคจึงเปลี่ยนไปซื้อบุหรี่ผิดกฎหมาย และเมื่อใช้ควบคู่กับมาตรการปราบปรามในสถานการณ์ที่ 3 ปริมาณบุหรี่ผิดกฎหมายลดลงจริงจาก 66.1 เหลือ 59.3 ล้านซองต่อปี เครื่องมือที่ลดบุหรี่ผิดกฎหมายได้จึงเป็นการปราบปราม มิใช่การขึ้นอัตราภาษี
ในเมื่อรายได้ภาษีจะลดลง เหตุใดจึงไม่ปรับเป็น 27–28%?
อัตรา 27–28% ให้รายได้สูงกว่าเฉพาะช่วงต้นเท่านั้น ตั้งแต่ปี 2578 กลับต่ำกว่าอัตรา 25% (ปี 2588 อยู่ที่ 2.57–2.64 เทียบกับ 2.80 หมื่นล้านบาทต่อปี) อีกทั้งยังมีบุหรี่ผิดกฎหมายสูงที่สุด ทั้งนี้รายได้ที่ลดลงมีสาเหตุจากจำนวนผู้สูบที่ลดลง มิใช่จากอัตราภาษี การเร่งขึ้นอัตราจึงยิ่งทำให้ฐานภาษีรั่วไหลไปสู่ตลาดผิดกฎหมาย
การดึงอุปทานจากตลาดเถื่อนกลับสู่ตลาดถูกกฎหมาย มีประโยชน์อะไร?
มีประโยชน์มาก เพราะบุหรี่ผิดกฎหมายไม่เสียภาษี เมื่อการปราบปรามดึงการบริโภคกลับสู่ตลาดถูกกฎหมาย (สถานการณ์ที่ 3 มีบุหรี่ถูกกฎหมายสูงสุด 172.1 ล้านซองต่อปี) รัฐจึงจัดเก็บภาษีได้เพิ่มขึ้น ทำให้รายได้ของสถานการณ์ที่ 3 (2.81) สูงกว่าอัตรา 25% เพียงอย่างเดียว (2.80) ทั้งที่อัตราเท่ากัน อีกทั้งยังช่วยควบคุมคุณภาพ ป้องกันการเข้าถึงของเยาวชน และลดขนาดตลาดมืด
ในเมื่อรายได้เส้นฐาน S0 (3.21) สูงกว่า S3 (2.81) เหตุใดจึงเลือก 25%?
รายได้ที่สูงกว่าของเส้นฐานมาจากอัตรา 42% ในกลุ่มพรีเมียม ซึ่งไม่ยั่งยืนเพราะอยู่เลยยอดเส้นโค้งลาฟเฟอร์ ทำให้บุหรี่ผิดกฎหมายสูงถึง 28% ของตลาด และรัฐสูญรายได้ราว 40,000 ล้านบาทต่อปี สถานการณ์ที่ 3 ยอมแลกรายได้ระยะสั้นบางส่วนเพื่อความเป็นธรรม มีบุหรี่ผิดกฎหมายต่ำที่สุด (59.3) ฐานภาษีมีเสถียรภาพ และสามารถไต่ระดับกลับได้ผ่านแผนระยะยาว
รายได้ภาษีที่ลดลง อธิบายด้วยอะไร — ไม่ได้เกิดจากการปฏิรูปใช่หรือไม่?
สาเหตุหลักคือจำนวนผู้สูบที่ลดลงตามธรรมชาติ มิใช่การปฏิรูป โดยผู้สูบลดลงจาก 9.9 เหลือ 7.8 ล้านคน (−21%) และการบริโภคลดจาก 1,034 เหลือ 811 ล้านซองต่อปี (−22%) ในช่วงปี 2568–2588 แนวโน้มนี้ปรากฏในทุกสถานการณ์รวมถึงเส้นฐาน (ซึ่งรายได้ลดจาก 47,341 เหลือ 32,144 ล้านบาทเช่นกัน) การขึ้นภาษีจึงเปลี่ยนทิศทางของประชากรกลุ่มนี้ไม่ได้ บทบาทของภาษีคือการจัดโครงสร้างตลาด
บุหรี่เถื่อนที่หายไป 6.8 ล้านซอง จะไปไหน?
การปราบปรามลดบุหรี่ผิดกฎหมายลง 6.8 ล้านซอง (66.1 → 59.3) โดยแบ่งเป็น 2 ทาง คือ (1) ส่วนหนึ่งกลับเข้าสู่ตลาดถูกกฎหมาย (บุหรี่ถูกกฎหมายสูงสุด 172.1 ล้านซอง) รัฐจึงจัดเก็บภาษีได้ ทำให้สถานการณ์ที่ 3 (2.81) สูงกว่าอัตรา 25% เพียงอย่างเดียว (2.80) และ (2) อีกส่วนหนึ่งหายไปเพราะผู้สูบลดลงหรือเลิกสูบ ตลาดโดยรวมจึงหดตัว ซึ่งเป็นผลดีต่อสุขภาพ จึงมิได้สูญเปล่า แต่แปลงเป็นรายได้ภาษีและประโยชน์ด้านสุขภาพ
12 · แผนที่นำทางภาษี 20 ปี (2568–2588)
TAX ROADMAP — เริ่มที่ 25% และทยอยปรับขึ้นในระยะยาว
หลังตั้งหลักที่อัตราเดียว 25% สามารถออกแบบเส้นทางขึ้นภาษีแบบขั้นบันได (escalator) ได้ หากปราบปรามเข้มแข็ง โดยไม่ควรเกินเพดานปลอดภัย 28% (เกินกว่านั้นบุหรี่เถื่อนย้อนกลับ)