ERTC · คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ · 2569
งานวิจัยนี้ใช้แบบจำลองระบบพลวัต (System Dynamics)
พยากรณ์ผลกระทบ 20 ปี
เพื่อหาคำตอบว่าการปรับภาษีบุหรี่
จะส่งผลต่อรายได้ภาษีและตลาดบุหรี่อย่างไร
ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ถิรภาพ ฟักทอง · tiraphap@econ.tu.ac.th
ปัจจุบันบุหรี่ระดับล่างเสียภาษีเพียง 25% ขณะที่บุหรี่พรีเมียมเสีย 42% ช่องว่างนี้
ส่งผลให้บุหรี่ราคาต่ำยังคงถูกอยู่มาก
แบบจำลองได้รับการปรับเทียบกับข้อมูลจริงปี 2554–2567 และพยากรณ์ผลกระทบ
ของ 4 สถานการณ์นโยบายจนถึงปี 2588
ทุกการเปลี่ยนแปลงนโยบายมีผลข้างเคียงที่ต้องพิจารณา นี่คือเหตุผลที่ต้องใช้
แบบจำลองระบบพลวัตฉายภาพ 20 ปี
หลายประเทศเดินหน้าปฏิรูปภาษีบุหรี่ก่อนไทย ผลลัพธ์ชี้ทิศทางเดียวกัน: อัตราเดียวที่เหมาะสม
ลดผู้สูบได้จริง โดยไม่ทำลายรายได้ภาษี
| ประเทศ | ปีปฏิรูป | ระบบใหม่ | ผู้สูบลดลง | รายได้ภาษี | บทเรียนหลัก |
|---|---|---|---|---|---|
| 🇵🇭 ฟิลิปปินส์ | 2555 | อัตราเดียว + specific | −7 pp | +241% | ปราบเถื่อน + รวมอัตรา |
| 🇦🇺 ออสเตรเลีย | 2555 | Specific escalator 12.5%/ปี | −13 pp | คงที่ | Plain packaging + ราคาสูง |
| 🇬🇧 สหราชอาณาจักร | 2536 | RPI+2% ทุกปี | −7.5 pp | เพิ่ม | ขึ้นทีละน้อย สม่ำเสมอ |
| 🇳🇿 นิวซีแลนด์ | 2553 | +10%/ปี + เป้า Smokefree | −1% | เพิ่ม | เป้าระยะยาวชัดเจน |
| 🇹🇭 ไทย (เสนอ) | 2569 | อัตราเดียว 25% (safety margin) + ปราบเถื่อน | −70,000 คน (−0.8%) | ลดช่วงแรก แล้วทรงตัว | บทเรียนจาก 4 ประเทศข้างต้น |
* pp = percentage point (จุดร้อยละ) เช่น อัตราสูบลดจาก 29% เป็น 22% = ลดลง 7 pp · ไทยแสดงเป็น “จำนวนผู้สูบที่ลดลง” (−70,000 คน ≈ 0.8% ของผู้สูบ) ซึ่งเป็นคนละหน่วยกับ pp ความชุกของประเทศอื่น
เลื่อนลงเพื่อดูว่าแต่ละนโยบายส่งผลต่อรายได้ภาษี ปริมาณบุหรี่ผิดกฎหมาย และส่วนต่างตลาดอย่างไรในปี 2588
คงระบบภาษีสองอัตราไว้เหมือนเดิม ใช้เป็นเส้นฐานสำหรับเปรียบเทียบ ปัญหาเชิงโครงสร้างยังคงดำรงอยู่โดยไม่มีการแก้ไข
ยกเลิกระบบสองชั้น เปลี่ยนเป็น ภาษีอัตราเดียว 25% สำหรับบุหรี่
ทุกประเภท พร้อมเพิ่มภาษีตามปริมาณ 0.05 บาท/มวน ทุก 2 ปี
ผลลัพธ์: รายได้ภาษีลดลงอย่างมีนัยสำคัญ ปริมาณบุหรี่ผิดกฎหมายยังคงใกล้เคียงเดิม
ทดสอบอัตราเดียว 26% เพื่อรักษารายได้ภาษีให้ใกล้เคียงระบบเดิม
มากขึ้น พร้อมเพิ่มภาษีตามปริมาณ 0.05 บาท/มวน ทุก 2 ปี
รักษาฐานรายได้ภาษีได้ดีกว่า 25% แต่ปริมาณบุหรี่ผิดกฎหมายเพิ่มขึ้น
ภาษีอัตราเดียว 25% พร้อมมาตรการปราบปรามบุหรี่ผิดกฎหมายอย่างเป็นระบบ
ลดปริมาณบุหรี่เถื่อน และเพิ่มรายได้ภาษีหากเทียบกับ
ดำเนินนโยบายภาษีอัตราเดียว 25% เพียงอย่างเดียว
สมดุลที่ดีที่สุด: เสถียรภาพรายได้ระยะยาว ควบคุมตลาดเถื่อน และลดช่องว่างตลาด
เมื่อเปรียบเทียบทั้ง 4 สถานการณ์ สถานการณ์ที่ 3 โดดเด่นในแง่การลดปริมาณบุหรี่ผิดกฎหมายและสร้างเสถียรภาพทางรายได้ในระยะยาว
| ตัวชี้วัด (ปี 2588) | S0: ปัจจุบัน | S1: เดียว 25% | S2: เดียว 26% | S3: แนะนำ ★ |
|---|---|---|---|---|
| รายได้ภาษีสรรพสามิต (หมื่นล้านบาท/ปี) | 3.21 | 2.80 | 2.87 | 2.81 |
| การลดลงจากเส้นฐาน | — | ▼ 12.8% | ▼ 10.6% | ▼ 12.5% |
| ปริมาณบุหรี่ผิดกฎหมาย (ล้านซอง/ปี) | 66.1 | 65.3 | 65.7 | 59.3 |
| มาตรการปราบปรามบุหรี่เถื่อน | — | — | — | ✓ 0.5%/ปี |
ข้อค้นพบจากแบบจำลองสอดคล้องกับทฤษฎีเศรษฐศาสตร์สองชิ้น คือ เส้นโค้งลาฟเฟอร์ (Laffer Curve) และความยืดหยุ่นข้ามราคา (Cross-Price Elasticity)
ประเมินแต่ละทางเลือกใน 5 มิติ: รายได้ภาษี · สุขภาพ · บุหรี่เถื่อน · โครงสร้างตลาด · มาตรฐานสากล (WHO FCTC)
| โครงสร้างภาษี | รายได้ภาษี | สุขภาพ (ต้นทุนรักษา) | บุหรี่เถื่อน | โครงสร้างตลาด | มาตรฐานสากล (WHO) |
|---|---|---|---|---|---|
| โครงสร้างภาษีเริ่มต้น — พิจารณาปัจจุบัน (ปี 2569) | |||||
| 1. คงระบบ 2 อัตรา 25%/42% | ลดต่อเนื่อง 47→32 พันลบ. | ลดตามประชากรเท่านั้น | ยังสูง (ช่องว่างราคา) | เกิด brand down-trading | ไม่สอดคล้อง WHO FCTC |
| 2. อัตราเดียว 25% (ไม่ปราบปราม) | ต่ำกว่าฐาน 28.0 พันลบ. | ได้ประโยชน์ทางอ้อม | ลดเล็กน้อย 65.3 ล้านซอง | ลดความเหลื่อมล้ำ | บางส่วน (ภาระภาษี 67%) |
| 3. อัตราเดียว 26% (ไม่ปราบปราม) | ต่ำกว่าฐาน 28.7 พันลบ. | ผู้สูบลด 30,000 คน | ลดเล็กน้อย 65.7 ล้านซอง | ลดความเหลื่อมล้ำ | บางส่วน (ภาระภาษี 68%) |
| 4. อัตราเดียว 25% + ปราบปราม 0.5%/ปี ★ (แนะนำ) | เสถียรกว่า 28.1 พันลบ. | ผู้สูบลด 70,000 คน | ต่ำที่สุด 59.3 ล้านซอง | ลดเหลื่อมล้ำ + ปราบปราม | สอดคล้องเต็มที่ |
| 5. อัตราเดียว 30% (ก้าวกระโดด, ไม่แนะนำ) | สูงแต่ไม่ยั่งยืน | แทบไม่ลด (หนีไปบุหรี่เถื่อน) | เสี่ยงเถื่อนสูง | ลดความเหลื่อมล้ำ | กระตุ้นเถื่อน (มาตรา 15) |
| ▼ แนวทางในอนาคต — Roadmap ปรับขึ้นแบบขั้นบันได (เมื่อการปราบปรามเข้มแข็งพอ) | |||||
| 6. Roadmap A: 25→27% + ปราบปราม | เพิ่มเล็กน้อย 28.9 พันลบ. | ลดต่อเนื่อง | ลดต่อ (ถ้าคุมได้) | ปิดช่องว่างระยะกลาง | ใกล้เกณฑ์ 75% |
| 7. Roadmap B: 25→28% + ปราบปราม (เพดานปลอดภัยสูงสุด) | เพิ่มปานกลาง 29.3 พันลบ. | ลดระยะยาว | ควบคุมได้ถ้าบริหารดี | ปิดช่องว่างระยะยาว | ถึงเกณฑ์ 75% |
| 8. Roadmap C: 25→29% (เกินเพดาน, ไม่แนะนำ) | รายได้สูง 30.1 พันลบ. | แทบไม่ลด (หนีไปบุหรี่เถื่อน) | เสี่ยงเถื่อนแม้ปราบปราม | ปิดช่องว่างแต่เกินเพดาน | เกินเพดานปลอดภัย 28% (ยังต่ำกว่ายอด Laffer) |
จากผลการศึกษา สามารถสรุปข้อเสนอเชิงนโยบายที่สำคัญได้ดังนี้
หลังตั้งหลักที่อัตราเดียว 25% สามารถออกแบบเส้นทางขึ้นภาษีแบบขั้นบันได (escalator) ได้ โดยไม่ควรเกินเพดานปลอดภัย 28% — ช่วง 25% จึงเป็นจังหวะที่ต้องเร่งปราบปรามบุหรี่เถื่อนให้เข้มข้นที่สุด เพื่อควบคุมตลาดเถื่อนให้ได้ก่อน แล้วการขึ้นภาษีในอนาคตจึงจะเกิดขึ้นได้อย่างมั่นคง และดึงรายได้กลับคืนสู่รัฐ